Przedmiot: Pedagogika pracy

 

 

 

Temat: System kształcenia zawodowego stan obecny i prognoza na przyszłość.

 

 

System kształcenia zawodowego     

System (z greckiego sýstéma)to układ powiązanych ze sobą elementów, tak że ich wzajemne relacje tworzą pewną całość, jego strukturę. 

Kształcenie to ogół czynności i procesów umożliwiających ludziom  zdobycie min.  pożądanych kwalifikacji zawodowych. Proces kształcenia jest organizowany przez określone instytucje i wówczas jego cele wyznaczane są zgodnie z obowiązującą w danym społeczeństwie koncepcją kształcenia.

Szkoła zawodowa to instytucja kształcąca młodzież lub dorosłych w zakresie wykonywania zadań pracowniczych ,charakterystycznych dla danego zawodu. Realizuje ona również elementy wykształcenia ogólnego. Jej podbudowę stanowi szkoła podstawowa lub średnia szkoła ogólnokształcąca. W Polsce rozróżnia się następujące typy szkół zawodowych: szkoły przysposobienia zawodowego, zasadnicze szkoły zawodowe, technika i licea zawodowe, szkoły pomaturalne, wyższe szkoły zawodowe.

   Wprowadzony mocą ustawy z 15.07.1961 roku system rozwoju oświaty i wychowania funkcjonuje w zasadzie do dnia dzisiejszego i będzie  realizowany z wprowadzonymi zmianami  do roku 2003.

Do podstawowych właściwości tego systemu należy :

 

·     wszechstronność –gdyż umożliwia kształcenie i wychowanie intelektualne, ogólnotechniczne ,moralne, estetyczne i fizyczne ;

·     powszechność –bowiem szkoła jest dostępna dla wszystkich chcących się uczyć zawodu ;

·     drożność – ponieważ gwarantuje przechodzenie od niższego do wyższego stopnia kształcenia ;

·     zgodność z zapotrzebowaniem gospodarki narodowej i kultury ( z wyjątkiem sytuacji kryzysowych lat 90). 

 

Główne formy kształcenia zawodowego to :

·     3 –letnie zasadnicze szkoły zawodowe ,będące niepełnymi szkołami średnimi              i kształcące kwalifikowanych robotników oraz pracowników równorzędnych;

·     4 i 5 letnie licea zawodowe ,ogólno zawodowe i specjalistyczne ,prowadzące do wykształcenia średniego ,najczęściej maturalnego;

·     5 letnie technika zawodowe dla absolwentów 8 letnich szkół podstawowych, prowadzące do tytułu technika oraz do matury;

·     2 letnie studia policealne dla absolwentów 4 letnich liceów ogólnokształcących .

W dzisiejszych czasach możemy obserwować dość szybki postęp wiedzy  i technologii. To   co z tym się wiąże, to zanik zawodów, niegdyś popularnych. Rodzi to następujące problemy. Nie da się nauczyć w szkole wiedzy i umiejętności, które wystarczą na całe życie zawodowe. Wiadomo już na pewno, że nie można skonstruować takiego systemu szkolnego, który by był w stanie dostosować liczbę absolwentów i rodzaj zawodów do potrzeb rynku. Wyniesiona ze szkoły wiedza bardzo szybko się dezaktualizuje, ponadto jakość przygotowania kadry pracowniczej polskich przedsiębiorstw jest nader często niska. Przy tym błyskawiczny rozwój wielu branż i pojawiające się nowe dziedziny działalności biznesowej wymagają kadry nie tylko dobrze, ale przede wszystkim nowocześnie wyedukowanej.                                                                                                                             

W szkołach zawodowych realizowane są : zadania, cele, treści i programy kształcenia zawodowego.

 

A) Podstawowe zadania kształcenia

 

·     kształtowanie cech kierunkowych osobowości człowieka, w tym podstaw                          i przekonań, ,uznawanych wartości oraz ideałów ,odpowiadających społeczeństwu demokratycznemu;

·     przygotowanie jednostki do życia społecznego , w tym do bezpośredniego udziału w rozwoju gospodarczym ,społecznym kulturalnym kraju i narodu .

 

 

 

B)   Cele kształcenia zawodowego dzielimy na dwie grupy celów  :

 

Cele ogólne (kierunkowe ),zakładające kształtowanie wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka  oraz uwzględniające kształtowanie prawidłowego stosunku do świata wartości, społeczeństwa, drugiego człowieka ,samego siebie ,świata kultury i do przyrody.

 

Cele szczegółowe (instrumentalne),w tym :

·     opanowanie wiedzy ,umiejętności i  nawyków zawodowych ,warunkujących należyte przygotowanie do zawodu ;

·     opanowanie typowych metod środków i form działalności zawodowej ;

·     rozwinięcie specjalnych uzdolnień ,motywacji ,zainteresowań i sprawności niezbędnych do wykonywania zawodu;

·     rozwijanie umiejętności i przyzwyczajeń do ciągłego podnoszenia własnych kwalifikacji w drodze doskonalenia zawodowego ;

·     wykształcenie gotowości dążenia do mistrzostwa w zawodzie.

 

W każdym z w/w zakresów celów można formułować cele bardziej szczegółowe (operacyjne) .

 

C) Treści kształcenia zawodowego

 

Ogólnie przedmiotem treści  kształcenia zawodowego są:

·     Zbiór pojęć , twierdzeń i teorii dotyczących rzeczywistości przyrodniczej , społecznej , kulturalnej i technicznej , będącej przedmiotem poznania ;

·     Zbiór przedmiotów , narzędzi i urządzeń warunkujących proces pracy ;

·     Układ czynności umożliwiających dochodzenie do umiejętności i nawyków zawodowych;

·     Układ czynności warunkujących uczestnictwo w procesie pracy , a szczególnie           w procesie wytwarzania.

 

Szczegółowe treści kształcenia zawodowego realizowane w szkole zawodowej to :

·     treści zawarte w przedmiotach ogólnokształcących i prowadzące do realizacji celów kierunkowych ;

·     treści zawarte w przedmiotach ogólno zawodowych ,gwarantujące przygotowanie szerokoprofilowe;

·     treści zawarte w przedmiotach specjalistycznych ,prowadzące do specjalizacji zawodowej ;

·     treści związane z zajęciami praktycznymi .realizowanymi w warsztacie szkolnym lub w zakładzie pracy;

·     treści ogólno wychowawcze.

 

W procesie kształcenia dąży się aby w/w treści :

·   stanowiły układy strukturalne i zintegrowane ;

·   gwarantowały maksymalne wiązanie treści i praktyki ;

·   odpowiadały obecnemu etapowi postępu naukowo –techniczno –  informatycznego ;

·   realizowały funkcje poznawcze ,kształcące i wychowawcze celów kształcenia zawodowego ;

·   odpowiadały standardom europejskim.

 

 

Dobór treści szczegółowych zależy od wielu czynników między innymi od typu szkoły, poziomu i kierunku kształcenia zawodowego.

 

W zasadniczych szkołach zawodowych przeznacza się :

·     50 % czasu kształcenia na treści ogólnokształcące i ogólno zawodowe (zajęcia dydaktyczne );

·     50 % czasu na  zajęcia praktyczne.

W szkołach   średnich zawodowych przeznacza się:

·     40% czasu kształcenia  na  treści ogólnokształcące;

·     40 %czasu na treści ogólno zawodowe i specjalistyczne; 

·     20 %czasu na zajęcia praktyczne .

 

 

 

 

 

D)  Programy kształcenia zawodowego

 

Programy kształcenia to programy nauczania ,które mogą być odnoszone do poszczególnych przedmiotów nauczania czy też do kompleksu przedmiotów występujących i realizowanych w danym typie szkoły zawodowej . Program nauczania traktowany jest jako podstawowy dokument określający cele i treści kształcenia oraz sposoby dochodzenia do pożądanych wyników działalności szkoły. Program nauczania stanowi podstawę realizacji zadań dydaktyczno -wychowawczych ,charakterystycznych dla danego przedmiotu lub przedmiotów oraz służy planowaniu kierowaniu i kontroli procesu dydaktyczno – wychowawczego. Program nauczania stanowi też podstawę doboru treści podręczników oraz opracowania zestawów środków dydaktycznych i metod nauczania .

Szczegółowe programy nauczania wynikają  z dokumentów i programów ogólnych. Ostatnim obowiązującym jest program „Dobra i nowoczesna szkoła „ opracowany przez MEN w 1993 r.

 

 

 

 

W szkołach zawodowych wyróżnia się programy nauczania :

 

·     przedmiotów ogólnokształcących ;

·     przedmiotów ogólno zawodowych ;

·     przedmiotów specjalistycznych ;

·     zajęć praktycznych i praktyk zawodowych.

 

 

W programie nauczania każdego przedmiotu wyróżnia się  zazwyczaj następujące elementy składowe;

 

·     cele i zadania  dydaktyczno –wychowawcze przedmiotu ;

·     podział materiału nauczania na działy tematyczne , z podaniem liczby godzin przeznaczonych na ich realizacje ;

·     materiał nauczania ujęty w postaci działów tematycznych ;ustalenia poszczególnych tematów i podtematów oraz wykazy ćwiczeń i pokazów ;

·     zestaw podstawowych środków dydaktycznych związanych z realizacją programu nauczania ;

·     wskazania dotyczące realizacji materiału nauczania.

 

 

 

 

 

 

Prognoza systemu kształcenia zawodowego.

 

Istotne kierunki przemian w szkolnictwie zawodowym, szczególnie uwzględniające perspektywę przystąpienia Polski do Unii europejskiej zostały zapoczątkowane w latach 90-tych ubiegłego wieku .Były one formułowane w różnych dokumentach .

 

Program MEN z lat 1992-94

 

·     modyfikację struktury organizacyjno- programowej systemu kształcenia zawodowego;

·     stopniowe wprowadzanie podstaw programowych i nowych zasad ich realizacji ;

·     odideologizowane treści kształcenia i kierunku wychowania ;

·     tworzenie nowego oparcia dla kształcenia umiejętnościowego specjalistów ;

·     dążenie do uspołecznienia szkoły i organizowania różnych typów szkół niepublicznych (niepaństwowych );

·     szukanie rzeczywistego zbliżenia do rozwiązań europejskich i tym sposobem wchodzenia na drogę integracji edukacji europejskiej .

 

 

 

 

 

 

Ustawa o  systemie oświaty z 07.09.1991 r . , w której postuluje się m.in. odnośnie kształcenia zawodowego :

 

·     2 letnie zasadnicze szkoły zawodowe dla absolwentów 8 letnich szkół podstawowych;

·     4- 5 letnie licea i technika zawodowe prowadzące do matury;

·     1-2 letnie policealne studia zawodowe dla absolwentów 4-letnich liceów ogólnokształcących;

·     inne formy pośrednie i kursowe o c charakterze kwalifikacyjnym .

 

Ustawa obowiązująca od 1.09. 1999 – Reforma Systemu Edukacji

 

Reforma polskiej edukacji w tym szkolnictwa zawodowego powinna doprowadzić do:

 

·     Upowszechnienia kształcenia na poziomie średnim oraz wyraźnego wzrostu liczby osób podejmujących studia wyższe ;

·     Zwiększenia i wyrównania szans dostępu do edukacji na wszystkich jej poziomach ;

·     Przywrócenia właściwych proporcji między właściwym przekazem wiadomości, kształtowaniem umiejętności a troską o rozwój osobowości;

·     Zwiększenia autonomii szkoły;

·     Promowania jakości pracy nauczyciela poprzez ścieżki oceniania i zróżnicowanie na odpowiednim poziomie płac;

·     Poprawy sytuacji finansowej edukacji poprzez wzrost nakładów budżetowych jak       i dochody własne szkół;

·     Związania szkoły z rodziną i społecznością lokalną.

 

 

 

W odniesieniu do szkolnictwa zawodowego postuluje się w reformie :

 

·     Sprawdzian preorientujący w 16–tym roku życia po 3–letnim gimnazjum           (przedłużenie wspólnej edukacji do lat 16;

·     Licea o profilu zawodowym (licea profilowane);

·     2 –letnie szkoły zawodowe ;

·     2 letnie licea uzupełniające ;

·     państwową maturę ;

·     kształcenie zawodowe po maturze -edukacja ustawiczna dorosłych .

 

Gimnazjum ma rekomendować uczniów i absolwentów do dalszej drogi edukacyjnej – liceum profilowanego lub 2 – letniej szkoły zawodowej .

W liceum profilowanym realizuje się kształcenie prozawodowe, zbliżające do określonych grup zawodów oraz do pracy zawodowej , lecz nie nadające kwalifikacji .

W kształceniu prozawodowym istotne są ;

 

·                 kształcenie świadomości zawodowej ;

·                 orientacja zawodowa ;

·                 wywiad , poszukiwanie zawodowe;

·                 przygotowanie zawodowe.

    

 Liceum profilowane nawiązuje w rozwiązaniach organizacyjnych i programowych do trendów światowych.

 

 

 

W reformie stawia się na ustawiczną edukację zawodową w dwóch wersjach:

 

A.                     Wersja cało życiowa dotycząca wszelkich oddziaływań i działań zawodoznawczych rozkładających się w okresach i głównych obszarach problemowych pedagogiki pracy zwanych :

 

·     okresem kształcenia i wychowania przedzawodowego;

·     okresem kształcenia prozawodowego;

·     okresem kształcenia zawodowego;

·     okresem kształcenia ustawicznego dorosłych .

 

B.                       Wersja związana z aktywnością zawodową ludzi dorosłych polegająca na ustawicznej edukacji zawodowej ,wyróżnia 3 etapy :

 

·     etap wstępnej edukacji zawodowej realizowanej w liceum profilowanym o nachyleniu zawodowym ;

·     etap właściwej edukacji zawodowej realizowany w 2 –letniej szkole zawodowej (po gimnazjum) i szkole policealnej (po liceum) oraz w szkole wyższej wyraźnie uprofilowanej zawodowo ;

·     etap dalszej edukacji zawodowej , realizowany w całym okresie aktywności zawodowej .

W związku z dążeniem Polski do przystąpienia do Unii Europejskiej , edukacja także zawodowa, winna w coraz większym stopniu cechować się następującymi aspektami europejskiego wymiaru edukacji: geograficznym , językowym, ekonomicznym, społecznym ,politycznym , religijnym ,historycznym i kulturowym .

   

Rada Europy postuluje 3 podstawowe płaszczyzny wymiaru europejskiego edukacji :

·     w zakresie tematycznym triadę :przestrzeń , czas , kultura ;

·     w zakresie podejścia do nauczania modele nauczania: o Europie – w Europie – dla Europy;

·     w zakresie celów edukacyjnych: wiedza – umiejętności –postawy .

 

 

W edukacji zawodowej ,bardziej niż w edukacji  ogólnej, powinny się liczyć cztery filary:

·     uczyć się , aby wiedzieć ,tzn. aby zdobyć narzędzia rozumienia ;

·     uczyć się ,aby działać ,aby móc oddziaływać na swoje środowisko;

·     uczyć się, aby żyć wspólnie , aby uczestniczyć i współpracować z innymi na wszystkich płaszczyznach działalności ludzkiej;

·     uczyć się , aby być ,w tym być panem swego losu , być zawsze i wszędzie sobą ,być nade wszystko podmiotem .

 

 

Po przystąpieniu do Unii Europejskiej w kształceniu zawodowym istotny będzie problem standardów kwalifikacji  zawodowych, do których zalicza się :

 

·     poziom kwalifikacji;

·     treści nauczania ;

·     czas nauczania,

·     system kontrolny ;

·     materiały edukacyjne ;

·     bazę edukacyjną  ;

·     poziom wykształcenia technicznego.

 

W Unii Europejskiej obowiązuje pięć poziomów kwalifikacji zawodowych w celu zapewnienia porównywalności kwalifikacji zawodowych w różnych państwach; poziomy te będą musiały być uwzględnione w polskim systemie kształcenia zawodowego:

 

 

·     Poziom 1.Kształcenie obowiązkowe oraz wprowadzenia do zawodu. Edukacja na tym poziomie trwa krótko i w łatwo przyswajalny sposób, ma przede wszystkim umożliwić wykonywanie stosunkowo prostych prac .

·     Poziom 2. Kształcenie obowiązkowe i edukacja zawodowa (a w szczególności przyuczenie do zawodu).Działalność obejmuje głównie wykonywanie pracy , która może być prowadzona samodzielnie , ale z ograniczeniem stosowanych technik.

·     Poziom 3 . Kształcenie obowiązkowe i/lub edukacja zawodowa oraz dodatkowe przeszkolenie techniczne lub inne przeszkolenie zawodowe na poziomie średnim. Czynności zawodowe polegają głównie na pracach technicznych ,które mogą być wykonywane samodzielnie  i /lub mogą się łączyć z obowiązkiem kierowania lub koordynacji prac innych pracowników.

·     Poziom 4 .Edukacja na poziomie średnim ( ogólnym lub zawodowym )i ponad średnim. Nabyte kwalifikacje obejmują wyższy poziom wiedzy i umiejętności , ale nie wymagają naukowych podstaw w wielu przedmiotach. Wyniesione umiejętności i wiedza pozwalają wykonywać prace samodzielnie ,wymagające odpowiedzialności i umiejętności działania na stanowiskach kierowniczych.

·     Poziom 5 .Edukacja na poziomie średnim (ogólnym lub zawodowym ) i wyższym. .Ten poziom edukacji pozwala na podjęcie autonomicznej pracy zawodowej i pozwala zdobyć naukowe podstawy zawodu .

 

W Unii Europejskiej obowiązują następujące programy poświęcone edukacji zawodowej :

·     SOCRATES – program działania w zakresie oświaty ogólnej ;

·     ERASMUS –program koordynacji współpracy pomiędzy uczelniami ;

·     LINGUA- program wspierający naukę języków obcych ;

·     LEONARDO DA VINCI- partnerski program w zakresie edukacji i doskonalenia ;

·     COMMET- program w zakresie edukacji technologicznej ;

·     EUROTECNET- program działania w zakresie kształcenia zawodowego ;

·     PETRA- program dotyczący ujednolicenia kwalifikacji zawodowych ;

·     DELTA- program dotyczący technologii informacyjnych ;

·     PHARE- program skierowany na kraje Europy Środkowo –Wschodniej, głównie dotyczący restrukturyzacji w systemach edukacyjnych ;

 

W programach tych uczestniczą  m.in. instytucje polskie związane z edukacją , w tym zawodową .Po przystąpieniu do Unii Polska uzyska jeszcze większe możliwości , w tym finansowe , korzystania z tych programów.

  

 

 W Unii Europejskiej wiele komisji i organizacji  zajmuje się edukacją zawodową , min.:

·     Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – OCED;

·     Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania , Nauki i Kultury –UNESCO ;

·     Międzynarodowa Organizacja Pracy;

·     Europejskie Centrum Popierania Rozwoju Kształcenia Zawodowego – CEDEFOP;

·     Europejski Instytut Kształcenia Zawodowego w Paryżu .

 

Po przystąpieniu do Unii koniecznym stanie się nawiązanie przez Polskę ścisłej współpracy z powyższymi komisjami i Organizacjami. Po podpisaniu traktatu stowarzyszającego , w Polsce zaczął działać Komitet Integracji Europejskiej w Warszawie, który realizuje różne działania związane z dążeniem Polskim do integracji Europejskiej,  także w zakresie edukacji ,w tym zawodowej.

 

 

 

 

 

 

Literatura:

-Hasła opracowano na podstawie “Słownika Encyklopedycznego Edukacja Obywatelska” Wydawnictwa Europa. Autorzy: Roman Smolski, Marek Smolski, Elżbieta Helena Stadtmüller. ISBN 83-85336-31-1. Rok wydania 1999.

-Zygmunt Wiatrowski „Podstawy pedagogiki pracy „

-Internet strona :

·       http://www.po.opole.pl/osrodki/dniwzz/leon.html (LEONARDO DA VINCI program Unii Europejskiej)